“Uykuların Doğusu”1

 

   

                                                                                                         

 

 

Her dilin, her an değişimlere açık olmasından yola çıkarak; yazın ile doğrudan ilgili kişiler, dilbilimciler ve dilbilime yakın bilimlerle ilgili kişilerin kendi anadilini, konuşulan ve yayılan sözcükleri, sürekli denetim altında tutmalarının gerekliliği tartışılamaz. Yazın nesnesinin okur ile iletişim kurabilmesinin koşullarından biri olan dil denetiminin eksikliği, şiirde, diğer öğeleriyle birleşerek etkisini gittikçe artırmakta.

Sözün ve konuşma dilinin biçimsel etkilerini kullanan, öykü ve roman sanatlarına bakarak söyleyebiliriz ki; öykü ve roman, dil açısından şiirden daha olumlu konumda. Bu olumlu fark, öykü ve romanı geçen yüzyılda ülkemizde kısa süreç içerisinde daha gözde konuma da getirdi. Bu aranılırlığın roman ve öykü için “Romancı çok, ama roman yok” gibi sözlere engel olamayacağı da tartışma götürmez. Ancak şiir için, “Ölüyor mu?” gibi kaygılar Türk romanı için de yaşandı, söylendi.2

Oysa her dönem, kaygıları giderebilecek nicelik oluşturmasalar da, şiiri de, öykü ve romanı da capcanlı tutan şair ve yazarlarımız oldu. Uykuların Doğusu ise; biçim ve biçem arayışları doğrultusunda, tek başına ilk tümce ve son tümce ilişkisi ile bile, Türk romanına yeni bir canlılık getirdi.

Bu yazıda, bilgisayar yoluyla sayımlama yazılımının olanakları kullanılarak, Hasan Ali Toptaş’ın Uykuların Doğusu adlı romanının yapısal inceleme sonuçlarının yalnızca bir bölümü aktarılacak.

On dokuz bölüm olan Uykuların Doğusu, romanın ismi de dahil 982 paragraftan oluşuyor; toplam tümce sayısı 2.746. Toplam sözcük sayısı 56.433; farklı sözcük sayısı  13.634(Romanın sözcük dağarcığı). Soru eklerini bu sayılardan düşmek gerekiyor. 22 farklı soru eki 198 kez kullanılıyor. Toplam sözcük sayısı bu durumda 56.235, farklı sözcük sayısı ise, 13.612 (% 24.16 ) oluyor.

Hemen yukarıdaki paragrafla doğrudan ilgili olarak söylenmelidir ki; bilişimağında yayılan Ahmet Okar’ın, “Türkçe Üzerine Bir Matematik Modelleme” isimli bir yazısı var. Ahmet Okar, yazısının giriş bölümünde, "Victor Hugo şiirlerini 40.000 kelime ile yazdı. Türkçe'yi en zengin kullananlardan Yaşar Kemal'in romanları 3.500 kelimeyi geçmez görüşü çok yaygındır. Bu görüş haklıdır zira...”3 diyor. Fransızca sözcük sayısının Türkçe sözcük sayısından fazla olması, Yaşar Kemal konusundaki tahmini haklı çıkarmaya yetmez. Kaldı ki; Yaşar Kemal’in 3.500 sözcük ile yetinmediği de kanıtlanmıştır.4

İncelememize dönelim: Dar anlamda yazı ile ya da rakamsal, bilimler arasında da kullanılan ve dilde çok sık değişmece(mecaz) anlamda; kullanıldığı yer ve duruma göre ad, sıfat, belirteç olarak görev alan ‘bir’ sözcüğü, 1.997 yineleme sayısıyla, Uykuların Doğusu’nda en çok kullanılan sözcük. İkinci sırada 1.017 yinelemeyle ‘da’, üçüncü sırada 865 yinelemeyle ‘ve’  bağlacı geliyor.

Hasan Ali Toptaş, Yelda Dönmez’le yaptığı söyleşide (H.Gösteri, Ekim 2005), “Bir cümleyi yazdığımda, buradaki kelimelerin kaçı kapalı heceyle kaçı açık heceyle bitiyor, sert sesli harfler aynı köşeye mi yığıldı, toplam seste bir hece eksik mi, fazla mı diye o cümlenin başında oyalandıkça oyalanıyorum sözgelimi.”5 diyordu... Sayımlama sonuçlarına göre Uykuların Doğusu’nda, toplam sözcük sayısının 28.708’i açık seslem(Hece) ile, 27.725’i kapalı seslem ile; farklı sözcük sayısının ise; 6.231’i açık seslem ile, 7.403’ü kapalı seslem ile bitiyor.

Toplam seslem sayısı 150.219, farklı seslem sayısı 1.583.6

Romanda, en çok kullanılan ilk beş seslem ise şunlar: 4.687 kez  ‘la’, 3.920 kez ‘le’, 3.664 kez ‘de’, 3.281 kez ‘da’, 2.675 kez ‘bir’.

Tek seslemli ‘bir’ sözcüğü ile ‘la’ ve ‘le’ seslemlerinin çok kullanılmalarının Türk dilinin bir özelliği olduğu, şimdiye dek yaptığım tüm sayımlamalarda kendini gösterdi. Dilimizde en çok kullanılan sözcük ‘bir’, en çok kullanılan seslemler ise; ‘la’ ve ‘le’ seslemleridir.

*

Toptaş’ın romanında kullanılan toplam im sayısı ise; 8.735. Kullanılan 10 farklı im içinde en çok virgül kullanılmış: 5.771. Sonra da sırasıyla: Nokta imi 2.691, noktalı virgül 188, üç nokta 34 kez kullanılmış.

*

Ünlü harfler içinde en çok kullanılan ‘a’: 43.258. En az kullanılan ünlü ise ‘ö’: 3.095.

En çok kullanılan ünsüz ‘n’: 26.608. İkinci sırada ‘r’: 25.601, üçüncü sırada doğal olarak ‘L’ var: 21.618. (‘le’ seslemi en çok kullanılan seslem.)

 En az kullanılan ünsüz ise ‘j’: 8 kez. ‘j’ ünsüzü Türk dilinde işlevi en az olan harf. Diğer sayımlamalarımın çoğunda bir kez bile kullanılmamış olarak çıktı...

*

Hasan Ali Toptaş’ın Uykuların Doğusu adlı romanı toplam 351.134 harften oluşuyor. Bunların 150.212’si ünlü, 200.922’si ünsüz harf. ‘a’ ünlüsü, 1.640 tümcede, diğer ünlülere göre çoğunlukta kullanılmış; ünsüzlerde ise ‘n’: 889.

Toplam 268 tümcede ünlü ses eşitliği, 556 tümcede ünsüz ses eşitliği söz konusu.

*

En çok kullanılan ilk 3 sözcük bilgisini yukarıda vermiştik. Yazılım, çizelge halinde ilk 100 seslem ve sözcüğü; ayrıca farklı iki çizelgede bu sözcüklerin ve seslemlerin romanın bütünü içindeki oranlarını da veriyor. Ayrıca iki büyük dizinde, farklı sözcükleri hem kullanım sıklığına göre, hem de abecesel dizin biçiminde çıkarıyor; yanlarında sözcük türleriyle birlikte...7

Dolayısıyla; en çok kullanılan ilk yirmi sözcüğü verebilmiş olmak için kalan 17 sözcüğü de burada sıralıyorum: ‘Bu: 848’, ‘De: 735’, ‘O: 663’, ‘Gibi: 603’, ‘Sonra: 512’, ‘Zaman: 387’, ‘Diye: 306’, ‘İşte: 291’, ‘Doğru: 273’, ‘Hatta: 271’, ‘Her: 268’, ‘Daha: 256’, ‘Birlikte: 242’, ‘Ne: 222’, ‘Ben: 216’, ‘İçin: 205’, ‘Tabii: 190’.

Birinci çizelgede, harflerin genel olarak sayısal verileri çıkarıldı. Bu çizelge için ayrıca yoruma gerek yok sanıyorum.

İkinci çizelge ise çok ayrıcalıklı bir değer taşıyor. “Uykuların Doğusu” romanına ilişkin veriler, aynı zamanda; Türk dilinde görev üstlenen sözcük ve seslem yapısının, kullanım sıklığına ilişkin verilerini de büyük ölçüde açığa çıkarıyor diyebiliriz.

Ancak bu çizelge için örnek yorum iliştirmek gerekiyor: Örneğin bu çizelgedeki en büyük ve en küçük sayı olan 8.851 ve 1 sayılarını şöyle yorumlayabiliriz: Hasan Ali Toptaş’ın Uykuların Doğusu romanında 5 harfli ve 2 seslemli 8.851 sözcük kullanılmış...  5 ve 2 sütunlarının yatay, dikey toplamları ve çizelge içindeki kesişmeleri, dilimizde en çok kullanılan sözcük yapıları konusunda bilgi de içerir. 21 harfli ve 9 seslemli sözcük sayısı ise sadece 1’dir. Söz konusu sözcük ise; ‘ge-ci-ke-bi-le-cek-le-rin-den’ sözcüğüdür.

 Bir başka örnek: 697 olan 1 harfli ve 1 seslemli sözcüklerin 663’ü ‘o’. Geriye kalan 34’ü ‘a’, ‘e’ gibi harfler; bunlar da, sözcük yerine, konuşma dilinin doğallığını çalıştıran sesler.

Aynı çizelgeye bakarak yeniden söylemek gerekir ki; yatay ve dikey toplamların oluşturduğu değerin başka bir boyutuna göz atalım: Bu bilgiler hem ‘Uykuların Doğusu’ romanına ve hem de dile ilişkin bilgilerdir. Uykuların Doğusu’nda 17 harf uzunluklu 29 sözcük vardır; 19 harf uzunluklu 3, 9 seslemli 1, 8 seslemli 10, 7 seslemli 102, ... sözcük vardır... Buradan seslem sayısı artıkça, kullanım sıklığının azaldığını görebilmek olası.

Yazılım daha pek çok veriyi derlemekte... Bu yazıda yer alamayan diğer verilerde sonraki yazılara kaynaklık edeceklerdir...

Genel Olarak Ünlü ve Ünsüzler: “Uykuların Doğusu”

 Dize 

 Ünlüler 
 Ünsüzler 

 Tümü 

 Ünlü 
 Sayısı 

 Ünsüz 
 Sayısı 

 Ymşk. 
 Ötml. 

 Sert 
 Ötsz. 

 Karş. 
 Ötml. 

 G E N E L 

 

 351134 

 150212 

 200922 

 143577 

 57345 

 96129 

Ünlü / Ünsüz oranı: 74.76      Ünsüz / Ünlü oranı: 133.76

 

 

Sözcük-Seslem(Hece) Dağılımı: “Uykuların Doğusu” 


 Sözcükteki Harf sayısı 

Seslem Sayısı

 Toplam 

        1 

        2 

        3 

        4 

        5 

        6 

        7 

        8 

        9 

 1 

 697 

  

  

  

  

  

  

  

  

 697 

 2 

 4566 

  

  

  

  

  

  

  

  

 4566 

 3 

 4410 

 587 

 1 

  

  

  

  

  

  

 4998 

 4 

 137 

 5770 

 1 

  

  

  

  

  

  

 5908 

 5 

  

 8851 

 1001 

 1 

  

  

  

  

  

 9853 

 6 

  

 2498 

 3643 

  

  

  

  

  

  

 6141 

 7 

  

 88 

 6216 

 216 

  

  

  

  

  

 6520 

 8 

  

  

 4096 

 1616 

 1 

  

  

  

  

 5713 

 9 

  

  

 549 

 3606 

 44 

  

  

  

  

 4199 

 10 

  

  

 15 

 2962 

 473 

  

  

  

  

 3450 

 11 

  

  

  

 772 

 1191 

 11 

  

  

  

 1974 

 12 

  

  

  

 73 

 1051 

 74 

  

  

  

 1198 

 13 

  

  

  

  

 382 

 234 

 8 

  

  

 624 

 14 

  

  

  

  

 73 

 245 

 9 

  

  

 327 

 15 

  

  

  

  

 5 

 129 

 24 

  

  

 158 

 16 

  

  

  

  

  

 31 

 26 

 3 

  

 60 

 17 

  

  

  

  

  

 3 

 22 

 4 

  

 29 

 18 

  

  

  

  

  

 1 

 11 

 2 

  

 14 

 19 

  

  

  

  

  

  

 2 

 1 

  

 3 

 20 

  

  

  

  

  

  

  

  

  

 0 

 21 

  

  

  

  

  

  

  

  

 1 

 1 

 Toplam 

 9810 

 17794 

 15522 

 9246 

 3220 

 728 

 102 

 10 

 1 

 56433 

 


 

 

 

 

 

1 Hasan Ali Toptaş Uykuların Doğusu, Doğan Kitap, İstanbul 2005, 229 Sf.

2 Murat Belge’nin “Roman Öldü mü?” başlıklı yazısının ilk paragrafı: “Roman, on dokuzuncu yüzyılda yaşadığı altın çağını, bir daha dönmemecesine geride bıraktı. Yirminci yüzyılın ilk yarısında yaptığı yeniliklerle eriştiği ikinci doruktan da aşağı ineli epey oluyor. Son yirmi, otuz yıldır, bu iki dönemin başeserlerini hatırlatır nitelikte çok az roman gördük.” Milliyet Sanat Dergisi, 1 Aralık 1980

 3 Bu yazıyı bilişim ağında on’dan fazla sitede bulabilirsiniz. Ancak hiçbirinde, yazının nereden alındığıyla ilgili bilgi bulunmadığı, kaynak bildirilmediği için, bu sitelerin isimlerinin burada anılmaya değer olmadıklarını düşünüyorum.

4 İlgilenenler için, Jon M. Patton ve Fazlı Can’ın yine bilgisayar ile yapılmış, bu konudaki ayrıntılı ve değerli  inceleme yazısını bilişim ağından okumak olası. Yapılan araştırmaya göre; İnce Memed’in, yalnızca birinci cildinde, toplam sözcük sayısı 86.457, farklı sözcük sayısı 17.110.

Bkn.  http://www.users.muohio.edu/canf/papers/CHUM355Apr0504.pdf

5 “sözgelimi” sözcüğü, 72 kez ile, en çok kullanılan ilk 100 sözcük içinde...

6 Burada önemle vurgulamak istediğim şudur: 1.583 farklı seslem ile 13.634 farklı sözcük oluşturabilen dilimizin yeteneklerinin aslında bu kadarla sınırlı olmadığı... İkinci olarak; ayrıca sözcük üretme yollarının yeteri kadar önemsenmeden ve kullanılmadan sözcük üretilmeye çalışılıyor olması...

7 Yazılımda  elliye yakın çizelge, dört ayrı sözcük dizini var. Her paragraf ve tümce ayrı ayrı dizin ve çizelgelerle verileniyor. İstenirse hangi sözcük ve deyimin hangi paragrafta kaç kez ve ne biçimde yinelenmiş olduğuna ilişkin sorgulama olanakları da var. İlgilenenler için bkz.: Gösteri dergisinde (Ekim 2005) yayımladığım Orhan Veli şiiriyle ilgili yazı.

 

 

Necmi Selamet

nselamet@anadolu.edu.tr

 

 

Çağdaş Türk Dili Dergisi, Mart 2006

 

 
   

Bir Önceki Sayfaya Geri Dön                Ana Sayfaya Geri Dön